Του Γιώργου Βούλγαρη
Ζούμε σε μια εποχή όπου η κάθε μορφή βίας και αδικίας δεν μας σοκάρουν πια. Όχι επειδή εξαφανίστηκαν, αλλά επειδή έγιναν καθημερινότητα. Σκεφτείτε πόσα από αυτά ‘‘ρουφάμε’’ κάθε μέρα. Εικόνες πολέμων, αστυνομικής αυθαιρεσίας, κοινωνικής ανισότητας, γυναικοκτονίες, ‘‘εργατικά’’ ατυχήματα, ανήλικοι που σκοτώνουν ο ένας τον άλλο, που βιαιοπραγούν το ένα στο άλλο, εικόνες προσφυγικών ναυαγίων, κλιματικής κρίσης και καταστροφών, εικόνες θεσμικής αναλγησίας, έμμεσης προτροπής στη βία από πολιτικούς, περνούν μπροστά από τα μάτια μας με την ίδια ευκολία που περνά ένα διαφημιστικό διάλειμμα. Κάνουμε scroll, ίσως μουρμουρίσουμε ένα «τι να κάνεις», και συνεχίζουμε. Αυτό δεν είναι ουδετερότητα. Είναι ανοσία.
Είμαστε Εθισμένοι στην οδύνη
Τα τελευταία χρόνια ζούμε σε καθεστώς διαρκούς κρίσης: πανδημία, πόλεμοι, ενεργειακή ακρίβεια, κλιματική καταστροφή. Όταν όλα παρουσιάζονται ως επείγοντα, τίποτα δεν παραμένει πραγματικά επείγον. Η υπερφόρτωση πληροφορίας δεν μας ενημερώνει, μας μουδιάζει. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος απλώς δεν αντέχει να νιώθει διαρκώς οργή και θλίψη. Έτσι, για να επιβιώσει, απενεργοποιείται.
Αυτή η απενεργοποίηση όμως έχει κοινωνικές και πολιτικές συνέπειες. Όταν συνηθίζεις τη φρίκη, γίνεσαι πιο εύκολα διαχειρίσιμος.
Στην Ελλάδα, η ανοσία αυτή δεν είναι θεωρητική. Είναι χειροπιαστή. Είναι τα Τέμπη, όπου δεκάδες άνθρωποι χάθηκαν και η συζήτηση μετατοπίστηκε γρήγορα από τις ευθύνες στην επικοινωνιακή διαχείριση. Είναι οι επαναλαμβανόμενες καταγγελίες για αστυνομική βία που σπάνια καταλήγουν σε ουσιαστική λογοδοσία. Είναι οι παρακολουθήσεις πολιτικών και δημοσιογράφων, που αντιμετωπίστηκαν περισσότερο ως επικοινωνιακό πρόβλημα παρά ως θεσμικός σεισμός.
Είναι τα ναυάγια στο Αιγαίο, με νεκρούς πρόσφυγες που μετατρέπονται σε αριθμούς και η συζήτηση εξαντλείται στο αν «φυλάμε καλά τα σύνορα». Όταν ο θάνατος γίνεται στατιστικό και η ανθρώπινη ζωή υποσημείωση, κάτι έχει ήδη σαπίσει. Είναι οι τραγωδίες πού συνέβησαν στην Ρουμανία με τους φίλαθλους του Π.Α.Ο.Κ. και την βιομηχανία ‘‘ΒΙΟΛΑΝΤΑ’’ με τις 5 γυναίκες. Μέσα σε μια κοινωνία που ήδη ρουφάει βία με το καλαμάκι, είναι αδιανόητο τα κανάλια να παίζουν σε λούπα τη στιγμή ενός θανατηφόρου δυστυχήματος, μετατρέποντας την ανθρώπινη απώλεια σε τηλεοπτικό προϊόν. Δεν είναι ενημέρωση, είναι μια ωμή εκμετάλλευση του πόνου, που δεν προσθέτει καμία γνώση αλλά εξοικειώνει τον θεατή με τον θάνατο, σαν να είναι απλό θέαμα. Όταν η τραγωδία γίνεται ριπλέι, χάνεται η ενσυναίσθηση και κανονικοποιείται η βία – και αυτό είναι ίσως το πιο επικίνδυνο δυστύχημα απ’ όλα.
Η κυβέρνηση Μητσοτάκη δεν εφηύρε τη βία ή την αδικία, αλλά τις διαχειρίστηκε με έναν τρόπο που ενισχύει την κοινωνική αναισθησία. Με έμφαση στην επικοινωνία αντί στη λογοδοσία, με τη συστηματική υποβάθμιση σκανδάλων, με την κανονικοποίηση της φράσης «έγιναν λάθη», λες και μιλάμε για τυπογραφικά και όχι για ζωές.
Όταν η εξουσία στέλνει το μήνυμα ότι «όλα είναι υπό έλεγχο» ενώ προφανώς δεν είναι, εκπαιδεύει την κοινωνία να αποδέχεται το απαράδεκτο. Και όταν αυτό επαναλαμβάνεται αρκετές φορές, παύουμε να περιμένουμε δικαιοσύνη. Αρκούμαστε στη διαχείριση της ζημιάς.
Από την αγανάκτηση στην παραίτηση
Υπήρξε θυμός. Υπήρξαν διαδηλώσεις. Υπήρξαν φωνές. Αλλά η επανάληψη κουράζει. Η οργή, όταν δεν βρίσκει διέξοδο, μετατρέπεται σε κυνισμό. Και ο κυνισμός είναι ο καλύτερος σύμμαχος κάθε αυταρχισμού. Μια κοινωνία που δεν πιστεύει ότι κάτι αλλάζει, σταματά να προσπαθεί.
Έτσι, η αδικία παύει να μας εξοργίζει και αρχίζει να μας φαίνεται «αναπόφευκτη». Αυτό είναι το πιο επικίνδυνο στάδιο: όχι η καταστολή, αλλά η εσωτερίκευσή της.
Η κανονικοποίηση του αφύσικου
Όταν η κοινωνική ανισότητα παρουσιάζεται ως φυσικός νόμος, όταν η εργασία χωρίς δικαιώματα βαφτίζεται «ευελιξία», όταν η φίμωση της κριτικής θεωρείται «τάξη και ασφάλεια», τότε δεν έχουμε απλώς πρόβλημα πολιτικής. Έχουμε πρόβλημα αξιών.
Η βία δεν χρειάζεται πλέον να επιβάλλεται ωμά. Αρκεί να θεωρείται φυσιολογική.
Η ανοσία στη βία και την αδικία δεν είναι ένδειξη ωριμότητας, αλλά εξάντλησης και φόβου. Αν όμως την αποδεχτούμε ως νέα κανονικότητα, τότε δεν θα χρειαστεί καν να μας στερήσουν δικαιώματα. Θα τα έχουμε ήδη παραδώσει μόνοι μας.
Άντε, τώρα γιορτάστε τα καρναβάλια γιατί για αυτά είμαστε!
