Της Ήλιας Ιατρού
«Εξ όνυχος τον λέοντα» έλεγε ο Αλκαίος, εννοώντας πως δεν χρειάζεται να δεις ολόκληρο τον βασιλιά των ζώων για να τον γνωρίσεις – αρκεί να δεις ένα νύχι του.
Δεν χρειάζεται λοιπόν να γυρίσεις όλη την Ελλάδα ή να κάνεις δημοσκοπήσεις για να καταλάβεις πώς λειτουργεί η χώρα. Αρκεί να βγεις στο δρόμο. Αρκεί να δεις τις καθημερινές ταπεινώσεις που υφίστανται οι κάτοικοι αυτής της χώρας για να καταλάβεις πως ακόμη αντιμετωπίζονται ως πολίτες Β΄ κατηγορίας. Και αρκεί να δεις με πόση στωικότητα υπομένουν τη μοίρα τους, για να καταλάβεις πως τελικά ίσως δεν είμαστε και τόσο ελεύθεροι όσο πιστεύουμε, κι ας κρεμάμε τη σημαία στο μπαλκόνι.
Διαβάζαμε στο σχολείο για τις ταπεινώσεις που υφίσταντο οι Έλληνες επί τουρκοκρατίας. Μαθαίναμε πως οι «ραγιάδες» ήταν πολίτες δεύτερης κατηγορίας, που έπρεπε να σκύβουν το κεφάλι και να κάνουν στην άκρη όταν περνούσε Τούρκος γιατί οι Τούρκοι είχαν πάντα προτεραιότητα. Ότι η μαρτυρία ραγιά δεν μέτραγε στα δικαστήρια. Ότι δεν είχαν δικαιώματα, ότι υπέμεναν ταπεινώσεις χωρίς να μπορούν να αντιδράσουν. Μας είπαν πως «του Έλληνα ο τράχηλος ζυγό δεν υπομένει» και γι αυτό επαναστατήσαμε το’21.
Είμαστε όμως στ’ αλήθεια τόσο αδούλωτοι;
Αυτό σκέφτομαι σήμερα, περιμένοντας στη διάβαση στη γωνία Ιωαννίνων και Χειμάρρας. Βλέπω τα παιδιά να περιμένουν και τα αυτοκίνητα να περνούν, χωρίς κανένα να σταματά. Τα παιδιά ξέρουν ότι η διάβαση σημαίνει στοπ για τους οδηγούς. Το έμαθαν στο μάθημα της Κυκλοφοριακής Αγωγής. Ο νόμος είναι με το μέρος τους και οι οδηγοί δεν είναι Τούρκοι. Κι όμως, οι οδηγοί περνούν, ενώ παιδιά και γονείς, σαν νέοι ραγιάδες, περιμένουν τη σειρά τους. Έξω από τους τοίχους του σχολείου, ό,τι ειπώθηκε στην αίθουσα, ακυρώνεται.
Στο ίδιο μάθημα τους είπαν ότι πρέπει να περπατούν πάντα στο πεζοδρόμιο. Τα παιδιά κάνουν φιλότιμες προσπάθειες. Βλέπω ένα κουτσοδόντικο αγοράκι, 7 χρονών το πολύ, να προσπαθεί να περάσει από το πεζοδρόμιο μπροστά στο 10ο δημοτικό: περνά πρώτα το χέρι με το τσαντάκι του κολατσιού και μετά γυρνά στο πλάι για να χωρέσει. Η μαμά του πηγαίνει δίπλα του, αλλά από τον δρόμο, γιατί που να χωρέσει ενήλικας ανάμεσα στον τοίχο, τον κάδο και τη νεραντζιά;
Είμαστε υποτίθεται κυρίαρχος λαός, αλλά πείτε μου, τι κυριαρχία έχεις όταν στη χώρα σου δεν έχεις ένα μέτρο τόπο για να περπατήσεις με αξιοπρέπεια; Η ίδια πολιτεία διδάσκει στο παιδί πως πρέπει να συρρικνωθεί για να επιβιώσει σ’ αυτόν τον τόπο.
Στη διάβαση, είτε με φανάρι, είτε χωρίς, διδάσκεται ένα άλλο μάθημα: ο νόμος δεν έχει σημασία. Όταν απέναντι στο σωματάκι του παιδιού έρχεται ο προφυλακτήρας του οδηγού, σημασία έχει ποιος είναι ισχυρότερος. Αυτός επικρατεί. Το παιδί μαθαίνει πως τελικά οι νόμοι και οι κανόνες δεν ισχύουν έξω από το σχολείο. Μαθαίνει πως για να ζήσει πρέπει να υποχωρήσει.
Δεν είναι παράξενο που όλα τα παιδιά ονειρεύονται να μεγαλώσουν γρήγορα και να γίνουν ισχυρά – ονειρεύονται μύες, πλούτη, όπλα ή υπερδυνάμεις.
Καμιά φορά γίνεται κάποιο λάθος και το μάθημα δεν πιάνει. Είναι κάτι παιδιά που βγαίνουν με ιδέες του τύπου «Η τήρηση του συντάγματος και των νόμων επαφίεται στον πατριωτισμό των Ελλήνων».
Είμαι κι εγώ ένα από αυτά τα παιδιά. Πίστεψα πως ήταν χρέος μου να παίξω την υπεύθυνη πολίτισσα, με τηλεφωνήματα, υπομνήματα, αιτήσεις και συναντήσεις με όποιον ήταν σε θέση αρμοδιότητας. Πέρασε πολύς καιρός για να καταλάβω πως μπορεί να είμαι λαός, δεν είμαι όμως κυρίαρχος. Γιατί αν ήμουν, θα είχε ισχύ η φωνή μου. Αν ήμουν, μόλις δήλωνα το πρόβλημα, οι «αρχές» θα έσπευδαν να το διορθώσουν. Γελάστε ελεύθερα.
Τελικά, ίσως η υποταγή είναι απλά μια τακτική επιβίωσης. Σκύβεις το κεφάλι, περνά ο ισχυρός και απλά συνεχίζεις το δρόμο σου. Επιζείς από Τουρκοκρατία, Όθωνα, Κατοχή, εμφυλίους και δικτατορίες. Δεν δαπανάς άδικα τον χρόνο σου. Προστατεύεσαι, ώσπου να βρεθείς κι εσύ σε θέση ισχύος. Για παράδειγμα, πίσω από ένα τιμόνι. Τότε θα θα βλέπεις τους άλλους να κάνουν στην άκρη για να περάσεις.
Και η ελευθερία; Η δημοκρατία; Όλα αυτά που γιορτάζουμε κάθε 25η Μαρτίου;
Ελάτε τώρα. Η συνταγή είναι απλή: σκύβεις το κεφάλι και προσπαθείς να τη βολέψεις, ελπίζοντας να γυρίσει ο τροχός και για σένα. Στο κάτω – κάτω ποιοι είμαστε εμείς να πάμε κόντρα στο σύστημα; Μήπως απόγονοι του Καραϊσκάκη και του Κολοκοτρώνη;
«Δεν έχεις, Όλυμπε, θεούς, μηδέ λεβέντες Όσσα
ραγιάδες έχεις, μάνα γη, σκυφτούς για το χαράτσι […]
των Ευρωπαίων περίγελα και των αρχαίων παλιάτσοι…»
Κωστής Παλαμάς
