Εν τύπω… του Αντώνη Ι. Αντωνόπουλου
Σε έναν κόσμο κλιμακούμενων συγκρούσεων, η ήπειρος που οικοδομήθηκε πάνω στην ιδέα της ειρήνης καλείται να αποδείξει την πολιτική της ωριμότητα.
Η κλιμάκωση της έντασης ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ιράν επαναφέρει στο προσκήνιο ένα κρίσιμο ερώτημα: ποια είναι η ευθύνη των ευρωπαϊκών πολιτικών ηγεσιών απέναντι σε μια αμερικανική στρατηγική που τείνει να μετασχηματίσει τις ισορροπίες στη Μέση Ανατολή και, κατ’ επέκταση, στο διεθνές σύστημα;
Η στάση της Ευρώπης απέναντι στη γραμμή που υιοθέτησε ο Ντόναλντ Τραμπ δεν είναι απλώς ζήτημα διπλωματικής τακτικής• είναι ζήτημα πολιτικής αυτονομίας, στρατηγικής ωριμότητας και ιστορικής ευθύνης.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση, που συχνά προβάλλει τον εαυτό της ως δύναμη πολυμερούς συνεργασίας και ειρηνικής επίλυσης των διαφορών, βρέθηκε πολλές φορές να αντιδρά με αμηχανία. Η αποχώρηση των ΗΠΑ από τη διεθνή συμφωνία για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν ανέδειξε αυτή την αδυναμία. Ενώ οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις δήλωναν ότι στηρίζουν τη συμφωνία, στην πράξη δεν κατάφεραν να δημιουργήσουν ένα ισχυρό πολιτικό και οικονομικό πλαίσιο που να την προστατεύει.
Ο Ουίνστον Τσώρτσιλ είχε πει ότι «η ευθύνη είναι το τίμημα της ισχύος». Η Ευρώπη, όμως, δείχνει συχνά να θέλει το κύρος μιας μεγάλης δύναμης χωρίς να αναλαμβάνει το κόστος των αποφάσεων που αυτό συνεπάγεται. Αντί να διαμορφώσει μια συνεκτική στρατηγική για τη Μέση Ανατολή, περιορίστηκε σε δηλώσεις ανησυχίας και διπλωματικές εκκλήσεις για αυτοσυγκράτηση.
Η πολιτική του Τραμπ απέναντι στο Ιράν βασίστηκε σε μια λογική «μέγιστης πίεσης»: οικονομικές κυρώσεις, διπλωματική απομόνωση και επίδειξη στρατιωτικής ισχύος. Η προσέγγιση αυτή επιδίωκε να εξαναγκάσει την Τεχεράνη σε επαναδιαπραγμάτευση ή σε αλλαγή συμπεριφοράς. Ωστόσο, τέτοιες στρατηγικές συχνά οδηγούν σε περαιτέρω αποσταθεροποίηση, ιδίως σε μια περιοχή ήδη επιβαρυμένη από συγκρούσεις.
Εδώ αναδύεται το ζήτημα της ευρωπαϊκής ευθύνης. Όπως έγραφε ο Αλμπέρ Καμύ, «η αληθινή γενναιότητα είναι να επιμένεις στην ειρήνη όταν όλοι μιλούν για πόλεμο». Η Ευρώπη θα μπορούσε να παίξει αυτόν τον ρόλο: να λειτουργήσει ως γέφυρα ανάμεσα στις αντιμαχόμενες πλευρές και να υπερασπιστεί έμπρακτα τη διπλωματία.
Ωστόσο, η εξάρτηση από την αμερικανική στρατηγική ομπρέλα και η απουσία ενιαίας εξωτερικής πολιτικής περιόρισαν τις δυνατότητες παρέμβασης. Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις συχνά διχάζονται ανάμεσα στην ανάγκη διατήρησης των διατλαντικών σχέσεων και στην επιθυμία για μεγαλύτερη στρατηγική αυτονομία. Το αποτέλεσμα είναι μια πολιτική που μοιάζει περισσότερο με διαχείριση κρίσεων παρά με μακροπρόθεσμο όραμα.
Ο Ζαν Μονέ, ένας από τους θεμελιωτές της ευρωπαϊκής ενοποίησης, είχε επισημάνει ότι «η Ευρώπη θα σφυρηλατηθεί μέσα από τις κρίσεις». Η κρίση γύρω από το Ιράν αποτελεί ακριβώς μια τέτοια δοκιμασία. Αν οι ευρωπαϊκές ηγεσίες συνεχίσουν να δρουν αποσπασματικά, κινδυνεύουν να επιβεβαιώσουν την εικόνα μιας ηπείρου που ακολουθεί τις εξελίξεις αντί να τις διαμορφώνει.
Η ευθύνη της Ευρώπης δεν είναι μόνο γεωπολιτική• είναι και ηθική. Σε έναν κόσμο όπου οι συγκρούσεις τείνουν να κλιμακώνονται με ταχύτητα και απρόβλεπτες συνέπειες, η υπεράσπιση της διεθνούς νομιμότητας και της διπλωματίας δεν αποτελεί πολυτέλεια αλλά αναγκαιότητα.
Ίσως αξίζει να θυμηθούμε τα λόγια του Αριστοτέλη: «Το μέλλον εξαρτάται από τις αποφάσεις που παίρνουμε σήμερα». Αν η Ευρώπη θέλει να παραμείνει ένας αξιόπιστος παράγοντας στα διεθνή πράγματα, οφείλει να εγκαταλείψει τον ρόλο του παρατηρητή και να αναλάβει το βάρος της πολιτικής ευθύνης. Διαφορετικά, η ιστορία θα τη θυμάται ως έναν θεατή σε μια από τις πιο κρίσιμες γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις της εποχής μας.
