του Αντώνη Ι. Αντωνόπουλου
«Η φθορά των θεσμών προηγείται πάντοτε της διάσπασης των πολιτικών δυνάμεων», ανέφερε πριν από αρκετούς αιώνες ο Έλληνας ιστορικός Πολύβιος (202 π.Χ. – 120 π.Χ.)
Ο Πολύβιος είναι ένας από τους πρώτους ιστορικούς που παρουσίασαν την Ιστορία ως μία αλληλουχία αιτιών και αποτελεσμάτων, βασιζόμενη σε μια προσεκτική εξέταση της παραδόσεως και υποκείμενη σε έντονη κριτική.
Ο κατακερματισμός των πολιτικών δυνάμεων δεν αποτελεί ελληνική ιδιαιτερότητα, αλλά στη χώρα μας τα τελευταία χρόνια λαμβάνει ιδιαίτερα οξυμένες μορφές. Το παραδοσιακό κομματικό σύστημα εμφανίζεται όλο και πιο ανίκανο να συγκρατήσει κοινωνικές συμμαχίες, να παράξει πειστικό πολιτικό λόγο και να λειτουργήσει ως φορέας συλλογικής εκπροσώπησης. Σε αυτό το περιβάλλον, η ανάδυση σχηματισμών «τύπου Καρυστιανού» – κομμάτων ή κινημάτων που αρθρώνονται γύρω από ένα ισχυρό ηθικό αφήγημα, ένα τραυματικό γεγονός και μια έντονη αντισυστημική ρητορική – δεν είναι ούτε τυχαία ούτε παροδική.
Πρώτη και βασική αιτία του κατακερματισμού είναι η βαθιά κρίση εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς. Η εμπειρία της οικονομικής κρίσης, η αίσθηση ατιμωρησίας σε σκάνδαλα, οι επαναλαμβανόμενες υποσχέσεις χωρίς αντίκρισμα και, πιο πρόσφατα, τραγωδίες που ανέδειξαν κρατικές ανεπάρκειες, έχουν διαβρώσει τη σχέση πολίτη – πολιτικής. Τα παραδοσιακά κόμματα εκλαμβάνονται όχι ως εργαλεία επίλυσης προβλημάτων, αλλά ως μέρος του προβλήματος. Όταν η θεσμική πολιτική χάνει το ηθικό της κύρος, ανοίγει ο δρόμος για σχήματα που αυτοπαρουσιάζονται ως «καθαρά», «αμόλυντα» και αυθεντικά.
Δεύτερη αιτία είναι η ιδεολογική απονεύρωση των μεγάλων πολιτικών σχηματισμών. Η σύγκλιση πολιτικών, η τεχνοκρατική γλώσσα και η διαχείριση χωρίς όραμα έχουν περιορίσει τις ουσιαστικές διαφορές. Για μεγάλα τμήματα της κοινωνίας, οι εκλογές μοιάζουν με επιλογή διαχειριστή και όχι με πολιτική πράξη αξιών. Σε αυτό το κενό, κόμματα που δεν βασίζονται σε συνεκτική ιδεολογία αλλά σε έντονο συναισθηματικό φορτίο – οργή, πένθος, αγανάκτηση – μπορούν να κινητοποιήσουν πολίτες που νιώθουν ότι «δεν έχουν πού να πάνε».
Ιδιαίτερη σημασία έχει και ο ρόλος της εξατομίκευσης της πολιτικής. Στην εποχή των κοινωνικών δικτύων, το πρόσωπο συχνά υπερισχύει του προγράμματος. Η πολιτική αφήγηση δομείται γύρω από προσωπικές ιστορίες, βιώματα και σύμβολα. Σχήματα “τύπου Καρυστιανού” αντλούν ισχύ από την ηθική αυθεντία ενός προσώπου που εμφανίζεται ως εκπρόσωπος των «αδικημένων» απέναντι σε ένα απρόσωπο σύστημα. Δεν χρειάζονται κομματικούς μηχανισμούς• αρκεί μια ισχυρή ιστορία που να συνοψίζει το συλλογικό αίσθημα αδικίας.
Παράλληλα, η κοινωνική ανασφάλεια λειτουργεί ως καταλύτης. Η επισφαλής εργασία, η δημογραφική κρίση, η αίσθηση στασιμότητας και η αδυναμία κοινωνικής ανόδου ενισχύουν την ανάγκη για πολιτική έκφραση που δεν μιλά «από τα πάνω». Όταν η καθημερινή εμπειρία των πολιτών απέχει δραματικά από τον επίσημο πολιτικό λόγο, τότε κάθε φωνή που φαίνεται να «λέει τα πράγματα με το όνομά τους» αποκτά δυσανάλογη απήχηση, ακόμη κι αν στερείται ρεαλιστικών προτάσεων.
Ο κατακερματισμός, ωστόσο, δεν είναι απλώς αποτέλεσμα διαμαρτυρίας. Είναι και ένδειξη αδυναμίας σύνθεσης. Τα κόμματα “τύπου Καρυστιανού” εκφράζουν υπαρκτά αιτήματα δικαιοσύνης και λογοδοσίας, αλλά συχνά δυσκολεύονται να μετατρέψουν το ηθικό τους πλεονέκτημα σε ολοκληρωμένη πολιτική πρόταση. Το πρόβλημα δεν είναι η ύπαρξή τους, αλλά το γεγονός ότι αναδύονται σε ένα πεδίο όπου τα μεγάλα κόμματα αδυνατούν να απορροφήσουν, να επεξεργαστούν και να εκπροσωπήσουν αυτές τις αγωνίες.
Τελικά, ο κατακερματισμός των πολιτικών δυνάμεων δεν θεραπεύεται με εκλογικά όρια ή επικοινωνιακές επιθέσεις στους «νεόκοπους» σχηματισμούς. Αντίθετα, απαιτεί βαθιά ανασυγκρότηση της πολιτικής: αποκατάσταση της εμπιστοσύνης, σαφείς ιδεολογικές επιλογές, πραγματική λογοδοσία και επανασύνδεση με τις κοινωνικές εμπειρίες. Διαφορετικά, τα κόμματα “τύπου Καρυστιανού” θα συνεχίσουν να εμφανίζονται, όχι ως ανωμαλία του συστήματος, αλλά ως καθρέφτης των αποτυχιών του. Και ας μη ξεχνάμε την πολύ επιτυχημένη επισήμανση εκείνου του ωραίου Γάλλου πολιτικού Αλέξη Ντε Τοκβίλ, «Όταν οι πολίτες παύουν να πιστεύουν στα κόμματα, πιστεύουν σε θυμούς»
